آثار و نتايج‌
تبعات ناشي از بحران هويت بسيار گسترده است. خشونت و پرخاشگري كه اولين نتيجه ضعف در برقراري ارتباط با ديگران و شناسايي محيط و سازگاري است، مهم‌ترين تاثير بي‌هويتي و اختلالات شخصيتي محسوب مي‌شود. برخي معضلات اجتماعي و فردي نظير مدپرستي، مصرف‌گرايي، بيماري‌هاي مزمن رواني، ونداليسم، عصيان اجتماعي، رنگ باختن ارزش‌ها، مفاسد اجتماعي، تمايل به خاص بودن و درخشيدن در جمع، ايجاد ظاهر ناپسند، نارسايي‌هاي هويت جنسي و... از بي‌هويتي نشات مي‌گيرد و در جامعه ما مي‌توان ترديد در ازدواج يا تاهل، ناتواني در احراز نقش‌ها، عدم تعامل ميان استقلال و وابستگي، نارضايتي دائمي از قيافه و چهره، پرخاشگري در مقابل نظام‌هاي اخلاقي، آموزشي، قانوني، عرفي و اعتقادي را هم به اين آسيب‌ها افزود. اگر هويت را عامل ساختاري ذهني فرض كنيم كه وحدت ميان تلقي فرد درباره موجوديت خود و ارتباطش با ديگران را تعريف كند، فهرست بلندبالايي كه از آسيب‌هاي بحران هويت ارائه شد بسادگي قابل توجيه است.
واژه كليدي در اين ‌باره ارتباط و سازگاري با ديگران و محيط است و كسي كه با هويت خود مشكل دارد، مبنايي براي تنظيم روابطش با افراد پيرامون و مناسبات بيروني نمي‌يابد. آنچه عرف اجتماعي ناميده مي‌شود، محصول سير طبيعي تنظيم رابطه جمع كثيري از افراد از گروه‌ها و اقشار مختلف است و در اين ميان فردي كه معياري براي تنظيم روابطش ندارد و به قول معروف از هارموني خارج شده به رفتارهاي غيرعرفي و عجيب دست مي‌زند كه با وجود دريافت بازخوردهاي منفي از ارتكاب آنها ابا و كراهتي ندارد.
به دلايلي كه در ادامه ذكر مي‌شود، بحران هويت در دنياي امروز به ايجاد شكاف غيرمعقول ميان اعضاي نسل‌هاي مختلف نيز منجر مي‌شود و دريچه‌اي به سوي مفاسد و نارسايي‌هاي ديگر اجتماعي مي‌گشايد كه جاي بحث و بررسي بسيار دارد.
در دنياي امروزي مسائلي نظير تنوع نظريه‌ها و مرام‌ها، تهاجم فرهنگي، جهاني‌سازي، فردگرايي، سكولاريسم، تغييرات پرشتاب زندگي، تبليغات مكتبي رسانه‌ها، كم‌رنگ شدن نقش دين در زندگي، ماشينيسم، مدرنيسم، خرافه‌گرايي، نظام‌هاي ناكارآمد آموزش و پرورش، بحران‌هاي اقتصادي و فرهنگي و... بستري قدرتمند براي بي‌هويتي و گسست ارزش‌هاي سنتي و حتي اصيل فرهنگي و علمي پديد مي‌آورد.
مبارزه نادرست با هريك از اين نارسايي‌ها نيز چنان كه متاسفانه رواج بسيار دارد، بر شدت معضلات مي‌افزايد و از طريق ايجاد دوگانگي و تفاوت در ارزش‌ها و باورها به اختلال هويت كمك مي‌كند.
در جوامع سنتي عوامل هويت‌ساز بسيار ساده عمل مي‌كردند و از طريق سنت‌ها، اعتقادات، باورها و شرايط اجتناب‌ناپذير محيطي و بومي شخصيت و هويت نسل‌ها را بدون هيچ اختلال و حاشيه‌اي شكل مي‌دادند. الگوها مشخص و در دسترس بودند و در شخصيت و اصالت والدين يا اجداد خلاصه شدند.
ارتباطات و اطلاعات در حد ضرورت و كفايت در زندگي افراد وارد مي‌شد و حركت تدريجي و به اقتضاي گذشت زمان براي تسريع و تسهيل شوون زندگي از مطلوبيت مطلق برخوردار بود اما دنياي امروز توفاني سهمناك از ارتباطات گسترده و اطلاعات متنوع پيش روي انسان معاصر قرار مي‌دهد كه در آن هيچ الگويي از مطلوبيت كامل برخوردار نيست و همه شوون زندگي رو به نسبي‌گرايي و انقضاي تاريخ مصرف پيش مي‌رود.
در چنين شرايطي نقش‌هايي كه يك فرد بايد در ابعاد مختلف زندگي اجتماعي به عهده بگيرد، شوون متغير، پيچيده و ناهمگون را ايجاب مي‌كند كه برآمدن از عهده همه آنان به طور همزمان دشوار است و تعليق و اختلال هويت را در پي دارد.
ممكن است فرد اصلا نداند چرا يك نقش را پذيرفته و در شناخت آن با پريشاني و سردرگمي مواجه شود يا نتواند به سهولت درك كند كه اين نقش چيست و چه جايگاهي در زندگي وي و نظام اجتماعي پيرامونش دارد يا حتي نداند دقيقا چه كاري بايد انجام دهد. يكي از محققان برجسته اين حوزه بحران هويت را چيزي جز ناتواني در پذيرش و اجراي نقشي نمي‌داند كه جامعه از فرد انتظار دارد.
متفكران معاصر تاثير اين شرايط مدرن و شتابزده را كه هر روز زندگي انسان را به دوره گذار تبديل مي‌كند، چنان در اختلال هويت وي موثر مي‌دانند كه از مرگ عشق و معني زندگي، گرسنگي روح انسان و مسخ و بيگانگي باطن بشر در عصر صنعت و فناوري سخن مي‌گويند.
از ديگر دلايل بحران هويت مي‌توان به بروز بحران‌هاي فردي، گروهي، طبقاتي، اقتصادي و فرهنگي اشاره كرد كه بويژه در صورتي كه طولاني‌مدت و با تاثير يكباره يا تدريجي شگرف همراه باشند، بر شناخت و ارزيابي فرد از هويت خويش و روند تكامل شخصيتي وي آسيبي جدي وارد مي‌كند. در حوزه علوم رفتاري نيز زندگي تك‌بعدي با نوعي بحران هويت همراه است كه شخصيت فرد را دستخوش عقب‌ماندگي و سستي مي‌كند.
توجه به يكي از ابعاد زندگي فردي و اجتماعي نظير اقتصاد، فرهنگ و ورزش بتدريج با تلقي قهرمان‌پرستي و ميان‌مايگي كاذب پيوند مي‌خورد و سرخوردگي تعليق هويتي را به دنبال مي‌آورد. نكته مهم درباره هويت حاشيه امنيت آن است، اين كه فرد هويتش را براساس عقلانيت و ارزش‌هاي فردي احراز كرده يا صرفا به تقليد در اين باره و موافقت‌ها و تاييد اكتفا كرده است.
يعني هنگامي كه فرد درباره خويشتن خويش و باورهاي سازنده هويتش قضاوت مي‌كند، آيا آن را منطقي مي‌يابد يا خير. هويتي كه اجتماع بسازد يا به فرد تحميل كند، غالبا در بازنگري دروني مخدوش مي‌شود و صلاحيت و منطق آن زير سوال مي‌رود.
چنين هويتي حاشيه امنيت شكننده‌اي دارد و آگاهانه يا ناآگاهانه صرفا به دليل ابعاد كاربردي‌اش احراز شده است. اين موضوع كه حقيقت شناخت فرد از خودش با آنچه در قالب هويتش نمايش مي‌دهد مغايرت داشته باشد، خود نوعي بحران هويت است كه با واژگاني مذموم نظير تظاهر، رياكاري و دورويي تبيين مي‌شود و دارنده چنين صفاتي را هم از آثار منفي روحي و رواني بي‌نصيب نمي‌گذارد.

چه بايد كرد؟
آموزه‌هاي دين همواره بهترين الگو و دستورالعمل براي مقابله با بحران هويت شناخته و معرفي مي‌شوند و ريشه اين موضوع را بايد در پيوند اين آموزه‌ها با مسائل فطري و تمايلات متعالي باطني انسان جستجو كرد و دين مبين اسلام بصراحت بشر را به خير و نيكي حقيقي فرامي‌خواند و از زشتي و پليدي تن و روان حذر مي‌دهد.
تحقيقات ميداني نيز ثابت مي‌كند اعتقاد به خدا و مبدا آفرينش، ايمان به يك نيروي برتر و التزام فكري و عملي به دستورات ديني علاوه بر كاهش مفاسد اجتماعي به احراز هويتي سالم و باصلابت به فرد كمك مي‌كند و شخصيت وي را از تزلزل و ترديد مي‌رهاند.
مذهب با پاسخ به اين پرسش‌هاي اساسي و فلسفي زندگي كه انسان از كجا آمده، براي چه زندگي مي‌كند و به كجا مي‌رود خلاء ناشي از حكومت عقلانيت محض و حسابگري مادي و مدرن را بر فلسفه حيات پر مي‌كند و شخصيتي استوار و درخور فطرت و تمايلات قدرتمند دروني براي انسان مي‌سازد.
آزادگي، رهايي از بندگي و ترس غير خدا، ظلم‌ناپذيري، تقيد به اخلاق و عقلانيت شرافتمندانه، پرداختن به فراغت و معنويت بخشي از آموزه‌هاي ديني هستند كه به احراز هويت فردي در هر دوره و زماني كمك مي‌كند و از اين طريق روح تشنه انسان را سيراب مي‌گرداند.
اما نبايد انتظار داشت اين ارزش‌ها در دنياي متلاطم و پيچيده امروزي بدون بسترسازي و به صورت خود به خود در جامعه تجلي و نمود پيدا كند. بويژه در دين مبين اسلام كه احكام فردي و حتي عبادي بر شوون و مناسبات اجتماعي ناظر است. لزوم اين بسترسازي و تسهيل پررنگ‌تر مي‌شود.
در اين‌باره عزم همگاني و تلاش دستگاه‌هاي فرهنگي و اجتماعي، رسانه‌ها، نظام آموزشي و تربيتي، قواي تقنيني و اجرايي و حتي نهادهاي مالي، اقتصادي، بيمه‌اي، سرمايه‌اي، حمايتي و اشتغال‌زا يك ضرورت جدي است.
هويت نسل‌ها براساس دريافت اعضاي آنها از شرايط مختلف اجتماعي در حوزه‌هاي اقتصادي، سياسي، فرهنگي و رفتاري شكل مي‌گيرد و القاي ارزش‌هاي متعالي ديني و انساني و تسهيل دروني ساختن آنها جز با هماهنگي معنادار و جهت‌يافته ميان اين بخش‌هاي مختلف امكان‌پذير نيست.
ارزش‌هاي ديني كه به صورت بالقوه در نهاد هر فردي وجود دارد و در جامعه ايراني سينه به سينه به نسل‌هاي نوپا منتقل مي‌شود با اجراي ملموس و تجلي آشكار در مناسبات اجتماعي ملكه ذهن افراد شده و هنجارهاي هويت‌ساز آنان را با صلابت و مستحكم مي‌كند. در مقابل ضعف‌هاي اجتماعي در دستيابي علمي به اين آموزه‌ها و ارزش‌ها بتدريج جايگاه آنها را در انديشه و بينش نسل‌ها متزلزل و كم‌رنگ مي‌كند و تصور دست‌نيافتني يا غيركاربردي بودنشان را تقويت مي‌نمايد.
دكتر ابهري در اين باره تعبيري قابل تامل به كار مي‌برد و حرف آخر را مي‌زند: مواجهه با بحران هويت يا مظاهر آن به معناي ضعف و نارسايي نظام اجتماعي در ارائه و انتقال ارزش‌هاي ديني، ملي و قومي به نسل‌هاي جديد است. توجه به الگوهاي بيگانه و غربي در نوع پوشش، رفتار و جهان‌بيني نتيجه آن است كه ما در الگوسازي و تبليغ و تشويق درباره آنها موفق نبوده‌ايم. مثال آشكار در اين ‌باره بدحجابي و هرج و مرج پوششي در جامعه است كه از دست نيافتن به يك الگوي مناسب و مورد توافق همگان در اين حوزه حكايت مي‌كند.
در دنياي امروز هنگامي كه سازوكار و كاركردهاي اجتماعي يك جامعه در انتقال و تقويت ارزش‌هاي متعالي‌اش به نسل‌هاي جديد ناموفق عمل كند يا با نارسايي‌هاي خرد و كلان مواجه باشد، تهاجم فرهنگي در لايه‌هاي زندگي فرد و اجتماع نفوذ مي‌كند و بحران هويتي را دامن مي‌زند.
احراز هويت نسل‌ها و تسهيل دروني شدن ارزش‌هاي متعالي براي رشد و بالندگي يك جامعه پويا ضرورتي جدي محسوب مي‌شود و سرمايه‌گذاري نكردن براي آن به هرز رفتن نيروهاي مادي و معنوي اعضا و گروه‌هاي اجتماع مي‌انجامد.